Smrt Alija Hamneija, čovjeka koji je gotovo četiri decenije personificirao tvrdu liniju Islamske Republike, označila je dramatičan i nasilan kraj jedne ere — i otvorila neizvjesno poglavlje za Iran i cijeli Bliski istok.
Više od tri decenije, Ali Hamnei je bio najmoćniji čovjek Irana: arbitar politike, vrhovni zapovjednik oružanih snaga i konačna instanca u pitanjima rata i mira. Kao drugi vrhovni vođa Islamske Republike, nasljednik Ruhollah Khomeini, oblikovao je zemlju kroz kombinaciju ideološke rigidnosti, sigurnosne represije i pažljivo balansirane unutrašnje borbe za moć.
Rođen 1939. u Mašhadu, Hamnei je bio dio generacije šiitskih klerika koja je stasala u političkoj opoziciji šahu Mohammad Rezi Pahlaviju. Nakon Islamske revolucije 1979. godine, brzo se popeo kroz hijerarhiju novog režima. Bio je predsjednik od 1981. do 1989, u doba rata s Irakom, prije nego što je, poslije smrti Homeinija, imenovan vrhovnim vođom — funkcijom koja nadilazi sve izabrane institucije.
Konsolidacija moći
Za razliku od harizmatičnog i teološki autoritativnog Homeinija, Hamnei je u početku smatran kompromisnim izborom. Nije imao najviši klerikalni rang, ali je imao politički instinkt. Tokom 1990-ih i 2000-ih, sistematski je jačao ovlasti institucija koje su mu bile direktno lojalne — prije svega Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), elitne vojne i sigurnosne strukture nastale poslije revolucije.
IRGC je pod njegovim vodstvom prerastao u državu unutar države: s vlastitim ekonomskim carstvom, obavještajnim aparatom i presudnim utjecajem na regionalne operacije Irana, od Iraka i Sirije do Libana i Jemena. Time je Hamnei osigurao da ključne poluge sile — vojska, obavještajne službe, pravosuđe i državni mediji — ostanu izvan dosega reformističkih ili umjerenih političkih struja.
Reforme koje su ugušene
Kada je 1997. godine izabran reformistički predsjednik Mohammad Khatami, milioni Iranaca su očekivali liberalizaciju političkog sistema i veću društvenu slobodu. Ali Hamnei je, koristeći Vijeće čuvara i pravosudne organe, blokirao ili poništavao ključne reforme. Desetine novina su zatvorene, aktivisti i studenti hapšeni, a protesti 1999. brutalno razbijeni.
Sličan obrazac ponovio se 2009. godine, nakon spornih predsjedničkih izbora na kojima je proglašena pobjeda Mahmouda Ahmadinejada. Milioni su izašli na ulice u onome što je postalo poznato kao Zeleni pokret. Sigurnosne snage su odgovorile masovnim hapšenjima, premlaćivanjima i suđenjima iza zatvorenih vrata. Ikonična smrt mlade demonstrantkinje Nede Agha-Soltan postala je simbol obračuna režima s neistomišljenicima.
Sistem represije
Tokom Hamneijeve vladavine, Iran je razvio sofisticiran aparat represije. Aktivisti za ljudska prava, novinari, advokati i sindikalni organizatori redovno su se suočavali s optužbama za „djelovanje protiv nacionalne sigurnosti“. Organizacije za ljudska prava dokumentirale su proizvoljna hapšenja, mučenja u zatvorima i ograničavanje slobode izražavanja.
Posebno je kontroverzna uloga Hamneija u događajima iz 1988. godine, kada su hiljade političkih zatvorenika — većinom ljevičara i pripadnika opozicionih grupa — pogubljene nakon kratkih i netransparentnih procesa. Iako je formalna odgovornost bila podijeljena među tadašnjim sudskim i sigurnosnim strukturama, mnogi analitičari smatraju da je vrh režima bio uključen ili barem informiran o razmjerama operacije.
U novije vrijeme, protesti izazvani smrću Mahse Amini 2022. godine — nakon što je uhapšena zbog navodnog kršenja pravila o nošenju hidžaba — ponovo su testirali granice režimske tolerancije. Sigurnosne snage su odgovorile silom; stotine su ubijene, hiljade uhapšene. Hamnei je demonstracije opisao kao „zavjeru stranih neprijatelja“, odbacujući tvrdnje o sistemskom nezadovoljstvu.
Regionalna politika i međunarodne tenzije
Pod Hamneijevim vodstvom, Iran je vodio asertivnu regionalnu politiku, podržavajući oružane grupe poput Hezbollaha i Hamasa, što je izazvalo oštre sankcije Sjedinjenih Država i Evropske unije. Nuklearni program ostao je središnje pitanje međunarodnih sporova. Iako je 2015. potpisan sporazum sa svjetskim silama, Hamnei je zadržao skeptičan stav prema Zapadu, dopuštajući pregovore ali istovremeno potičući narativ otpora.
Teror nad Irancima
Krajem 2025. godine i početkom 2026. Iran je zahvatio novi talas masovnih protesta, potaknut ekonomskom krizom, rastućim troškovima života i osjećajem duboke frustracije među mladima, ženama i urbanom srednjom klasom. Demonstracije su se brzo proširile iz glavnih gradova poput Teherana i Mašhada do provincijskih centara, s hiljadama ljudi na ulicama koji su zahtijevali političke i društvene reforme, veću slobodu i okončanje autoritarnog sistema. Uloga Alija Hamneija, kao vrhovnog vođe i vrhovnog zapovjednika oružanih snaga, bila je ključna u odlučnom gušenju pokreta: mobilisane su elitne jedinice Islamic Revolutionary Guard Corps i sigurnosne snage širom zemlje, protesti su bili označeni kao „djelovanje stranih neprijatelja“, a lideri protesta su masovno hapšeni bez pravičnog suđenja. Snage sigurnosti odgovarale su suzavcem, batinanjima i arbitrarnih pritiscima, zadržavajući stotine aktivista i građana u pritvorima pod optužbama za „ugrožavanje nacionalne sigurnosti“. Taj odgovor — koordiniran kroz vrhovnu vlast — dodatno je produbio osjećaj represije i straha, dok su međunarodni promatrači dokumentirali ozbiljna kršenja osnovnih ljudskih prava u cijelom Iranu.
Prema procjenama međunarodnih organizacija za ljudska prava, ubijeno je najmanje 5.000 ljudi, dok su neke nezavisne procjene broj žrtava podizale i do broja od 30-35.000. Režim je, s druge strane, priznao tek dio poginulih, tvrdeći da je riječ o „nasilnicima“ i „stranim agentima“.
Naslijeđe pod sjenom straha
Za pristalice, Hamnei je bio čuvar revolucije i garant stabilnosti u nestabilnom regionu. Za kritičare, on je simbol sistema koji je zatvorio politički prostor, kriminalizirao neslaganje i oslonio se na represiju kako bi opstao.
