U razgovoru za Fenu Pašalić ističe da je po demografskoj teoriji zamjena generacija moguća kada stopa ukupnog fertiliteta iznosi 2,1 dijete po ženi u fertilnom, odnosno reproduktivnom periodu od 15 do 49 godina.
– Za Republiku Srpsku, u uslovima ‘zatvorene populacije’, što isključuje migracije, za 2025. godinu bilo je potrebno da se rodi oko 13.800 djece, uz procjenu da je bilo 229.859,8 žena u reproduktivnom periodu – navodi.
Međutim, naglašava da takav broj više nije dovoljan.
– Usljed djelovanja faktora kao što su povećan mortalitet, intenzivna emigracija i smanjenje stope fertiliteta zbog porasta prosječne starosti pri rođenju djece – ‘tempo efekat’, to ni blizu ne bi bilo dovoljno za prostu reprodukciju – naglašava.
Dodao je da čak ni stopa ukupnog fertiliteta od 2,5 djece po ženi, što bi značilo približno 17.000 rođenih godišnje, ne bi omogućila obnavljanje stanovništva.
Također, napominje da je potrebno uzeti u obzir i druge važne faktore, između ostalih, odlazak stanovništva i negativan prirodni priraštaj.
– Oko 10.000 ljudi godišnje odlazi iz RS-a, negativan prirodni priraštaj posljednjih deset godina kreće se između 4.000 i 5.000 godišnje, a prisutan je i ‘tempo efekat’ – naglašava.
Pašalić navodi da su “srednje godine rađanja” u Republici Srpskoj danas dostigle 33,8 godina, dok su početkom 90-ih iznosile oko 27 godina.
– Djelovanjem ovih faktora tokom posljednjih 30 godina rađanje je smanjeno za oko 0,5 djece po ženi – ističe.
Kada se svi ovi elementi uključe u projekcije, procjene demografa su da bi za prostu reprodukciju stanovništva bilo potrebno gotovo 20.000 rođenih godišnje, što je, kako ističe, nedostižno.
Govoreći o reproduktivnom ponašanju stanovništva, Pašalić naglašava da Republika Srpska bilježi izražen trend odgađanja roditeljstva.
To, kaže, potvrđuju podaci da djecu nema više od 80 posto žena starosti od 20 do 24 godine, iako se upravo u toj životnoj dobi bilježi najviši nivo biološke plodnosti od oko 93 posto.
– Istovremeno, oko dvije trećine žena starosti od 25 do 29 godina nije učestvovalo u reprodukciji, kao ni jedna trećina žena između 30 i 34 godine – navodi Pašalić, dodajući i to da u RS-u jedna četvrtina žena starosti 35 godina nema djecu.
Napominje da je riječ uglavnom o ženama koje žive u urbanim sredinama i imaju više ili visoko obrazovanje, pri čemu su razlike između opština i gradova izražene.
Pašalić smatra da odgođeno rađanje, kasnije roditeljstvo i odlaganje sklapanja brakova predstavljaju jedan od ključnih uzroka niskog fertiliteta, ne samo u Republici Srpskoj, već i u brojnim evropskim zemljama.
Također, ukazao je i na činjenicu da dodatni problem nastaje kada generacije žena u dobi između 30 i 35 godina još nisu ušle u roditeljstvo.
– Može se pretpostaviti da je već prisutno smanjenje fiziološke plodnosti, sekundarni infertilitet, veća psihološka cijena braka i rađanja djece u starijim godinama, što znači da neće moći ostvariti željeni broj djece – istakao je, napominjući da odgađanje rađanja povećava rizik od nepovoljnog toka i ishoda trudnoće.
Govoreći o uzrocima odlaganja roditeljstva, Pašalić navodi da istraživanja pokazuju da značajnu ulogu imaju nezaposlenost mladih, rad na određeno vrijeme, otežano rješavanje stambenog pitanja, nizak životni standard i nedovoljna podrška porodicama u čuvanju djece.
Osm ekonomskih razloga, važnim smatra i društvene i vrijednosne promjene.
– To su neizvjesnost budućnosti, društveno-političke prilike, povećano ulaganje u profesionalnu karijeru, teškoće u pronalaženju odgovarajućeg partnera, ali i faktori koji utiču na reproduktivno zdravlje, dominantni obrasci kontrole rađanja te izazovi usklađivanja obrazovanja, rada i roditeljstva – navodi Fenin sagovornik.
U tom kontekstu, naglasio je da je važno razvijati savremeni koncept planiranja porodice u funkciji očuvanja reproduktivnog zdravlja, ocjenjujući da bi provođenje takvih mjera moglo imati podsticajan efekat ne samo na odluku o prvom, već i o drugom i trećem djetetu.
– Politički odgovor na nizak fertilitet treba da bude dugoročan, cjelovit i zasnovan na evidenciji različite vrste. Nalazi o razlozima odlaganja rađanja ukazuju kreatorima politika da je neophodno pokušati ublažiti barijere za rađanje i podizanje djece, posebno prvog, u optimalnoj životnoj dobi – kazao Pašalić, uz zaključak da je potrebno smanjiti, ne samo ekonomsku, već i socijalnu i psihološku cijenu roditeljstva kroz podršku savremenim oblicima zajedništva između žene i muškarca.
U modelu “otvorene populacije”, koji uključuje migracije, Pašalić procjenjuje da je Republika Srpska prošle godine imala 979.706 stanovnika. Po podacima Republičkog zavoda za statistiku u Republici Srpskoj su 2013. godine živjela 1.170.342 stanovnika, što znači da je u međuvremenu “izgubljeno” više od 190.000 stanovnika.
Do ovih procjena Pašalić je došao koristeći “jednačinu ravnoteže”, a na osnovu podataka vitalne statistike Republičkog zavoda za statistiku. Ova jednačina se koristi kada je potrebno da se promjena u veličini stanovništva između dva vremenska perioda predstavi kao rezultat prirodnog priraštaja i migracionog salda.
Govoreći o širem kontekstu, Pašalić je podsjetio da je Bosna i Hercegovina 1991. godine imala 4.377.033 stanovnika, a po njegovim procjenama, 2025. godine taj broj je iznosio 2.826.669,piše Vijesti
Za Federaciju BiH procijenjeni broj stanovnika prošle godine iznosio je 1.779.290, a za Distrikt Brčko 67.673 stanovnika.
